Çiftçinin binbir emekle tarlada ucuza sattığı sebze ve meyve, tüketiciye ulaşana kadar katlanarak zamlanıyor. Pazarlama süreçlerindeki aracı zinciri ve pazar güvencesinin olmaması, hem üreticiyi belirsizliğe itiyor hem de tüketicinin mutfağını yakıyor. Hükümet ve ilgili bakanlıklar ise bu kronikleşmiş sorunu çözmek amacıyla Yeni Hal Yasası düzenlemesini Meclis gündemine taşımaya hazırlanıyor.

Aracı Zinciri ve Fiyat Uçurumu

Tarım sektörünün en büyük yaralarından biri olan tarladan sofraya fiyat farkı, çiftçinin belini bükmeye devam ediyor. Tarlada 5 ila 7 lira arasında alıcı bulan domates, limon, sarımsak veya narenciye gibi temel gıda ürünleri; nakliye, kabzımal, komisyoncu, toptancı ve dev market zincirleri duraklarından geçerek raflarda 60 ile 100 lira bandına kadar tırmanıyor.

Üretim maliyetlerini karşılamakta zorlanan çiftçi, pazarlama zincirindeki bu çok katmanlı yapı nedeniyle ürettiği maldan hak ettiği geliri elde edemiyor. Kâr payının büyük çoğunluğu üreticiye değil, el değiştiren aracı mekanizmasına kalıyor.

Pazar Güvencesizliği ve Fiyat Riski

Sözleşmeli tarım modelinin henüz istenen yaygınlığa ve hukuki alt yapıya kavuşamamış olması, üreticiyi sezonsal fiyat dalgalanmalarına karşı korumasız bırakıyor. Hasat döneminde pazarda yaşanan arz yığılmaları fiyatların çakılmasına neden olurken, pazar garantisi bulunmayan çiftçi ürününü maliyetinin dahi altında elden çıkarmak ya da tarlada bırakmak riskiyle karşı karşıya kalıyor.

Çözüm Yolda: Yeni Hal Yasası ile Aracısız Dönem Hedefleniyor

Aracı tahakkümünü kırmak ve tarımsal ticareti şeffaf hale getirmek amacıyla hazırlanan yeni yasa taslağı, tedarik zincirinde radikal adımlar atmayı planlıyor:

• Kooperatif Sayısı İki Katına Çıkacak: Üreticilerin pazarlık gücünü artırmak amacıyla Türkiye genelindeki yaklaşık 9 bin tarımsal kooperatif sayısının kısa sürede iki katına çıkarılması hedefleniyor. Üretici, tarladan satışa kadar olan süreci kendi dayanışma ağıyla yönetecek.

• Hal Kayıt Sistemi (HKS) ve Dijital Takip: Ürün hareketleri tarladan çıktığı andan itibaren dijital izleme sistemleriyle takip edilecek. Belge üzerinde gösterilen sahte maliyetlerin ve fahiş komisyonların önüne geçilecek.

• Marketlerde Yerli Ürün Kotası: Dev perakende zincirlerinin doğrudan yerli üreticiden ve kooperatiflerden alım yapması teşvik edilecek, raflarda yerli ürüne öncelik tanınacak.